Słowa, które leczą: o języku, który leczy i rani w terapii uzależnień

7 czerwca 2025
Słowa, które leczą: o języku, który leczy i rani w terapii uzależnień
W psychoterapii uzależnień słowa mają znaczenie fundamentalne. To nie tylko narzędzie komunikacji, ale również materiał, z którego tworzy się relacja terapeutyczna, opowieść o sobie i podstawa zmiany. Język może leczyć – ale może też ranić, wykluczać i pogłębiać wstyd.
 
W szczególności dotyczy to osób zmagających się z uzależnieniem oraz ich bliskich – ludzi, którzy przychodzą do gabinetu często po latach wewnętrznej walki, społecznej izolacji i prób radzenia sobie w samotności. W tym kontekście pojawia się pytanie: czy terapeutyczny język, jakiego używamy w Wielkiej Brytanii i Polsce, służy zdrowieniu, czy nieświadomie powiela przemoc symboliczną?
 

Stygmatyzacja w języku – więcej niż tylko słowo

 
Jak zauważa Anna Bakuła, ekspertka IPiN, w dokumencie „Język terapii uzależnień”, język odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu przekonań społecznych i tożsamości jednostki .
 
Zaczyna się od myślenia – potem przychodzi mowa – a na końcu działanie.
 
W psychoanalizie ten proces nazywamy prześladowaniem przez słowa (Lacan, 1953) – nieświadome mechanizmy językowe potrafią uruchomić głębokie emocje, które wpływają na cały przebieg terapii. Freud pisał o „prawie do wolnego mówienia”, ale też ostrzegał przed nadużywaniem etykiet jako formie wyparcia i obrony przed rzeczywistym cierpieniem pacjenta (Freud, 1915).
 

Stare słowa, nowe rany – dlaczego musimy przestać mówić „alkoholik”, „narkoman”, „współuzależniony”?

 
Tradycyjne określenia takie jak „narkoman”, „alkoholik”, „hazardzista”, „seksoholik” nie tylko upraszczają złożoną rzeczywistość kliniczną – one redukują podmiotowość osoby do jej objawu. To język etykietujący, odczłowieczający i wzmacniający przekonanie, że uzależnienie jest równoznaczne z moralną porażką.
 
Zgodnie z aktualnymi rekomendacjami IPiN i międzynarodowymi klasyfikacjami ICD-11 i DSM-5:
  • alkoholizm” zastępujemy określeniem: uzależnienie od alkoholu lub zaburzenia używania alkoholu,
  • narkomania” → zaburzenia używania substancji psychoaktywnych,
  • hazardzista” → osoba z zaburzeniami uprawiania hazardu,
  • seksoholizm” → kompulsywne zachowania seksualne,
  • pracoholizm” → nadmierne lub szkodliwe zaangażowanie w pracę,
  • DDA / współuzależniona” → osoba dorosła wychowana w rodzinie z problemem uzależnienia, partner osoby z uzależnieniem .
 
Z perspektywy psychoanalitycznej (Hinshelwood, 1991), język pełni także funkcję obronną – pozwala pacjentowi i terapeucie zachować dystans wobec lęku i traumy. Ale kiedy ten język jest zbyt techniczny, nadmiernie uogólniony lub stygmatyzujący, zaczyna działać jak obiekt prześladowczy – projektując na pacjenta etykietę, od której nie może się uwolnić.
 

Język jako przestrzeń przejściowa (Bollas, Winnicott)

 
Christopher Bollas (1987) pisał o języku jako o przestrzeni, w której pacjent może „odkrywać własne nieświadome”. Jeśli język terapeutyczny ma leczyć, musi być otwarty, pojemny i pozbawiony przemocy symbolicznej.
 
Kiedy osoba z uzależnieniem słyszy: „jesteś alkoholikiem”, „masz syndrom DDA”, „jesteś współuzależniona” – często nie słyszy opisu, ale wyrok.
 
Lacan pisał: „Podmiot jest zakorzeniony w języku innych” – a więc również w języku terapeuty, poradni, systemu zdrowia. Jeśli chcemy, aby relacja terapeutyczna była transformacyjna, musimy zrezygnować z uproszczonych, psychiatrycznych etykiet na rzecz języka opisu, procesu i relacji.
 

Nowoczesne nazewnictwo – jak mówić w praktyce terapeutycznej i komunikacji społecznej?

 
Rekomendacje językowe zawarte w dokumencie „Język terapii uzależnień”  autorstwa Anny Bakuła to nie tylko wytyczne formalne – to manifest szacunku wobec pacjentów. Oto kilka kluczowych zasad:
  • Mówimy: osoba z uzależnieniem, nie: „narkoman
  • Mówimy: zaburzenia używania substancji, nie: „nadużywanie narkotyków
  • Mówimy: kompulsywne zachowania seksualne, nie: „seksoholizm
  • Mówimy: osoba wychowana w rodzinie z problemem uzależnienia, nie: „DDA
  • Mówimy: osoba doświadczająca przemocy, nie: „ofiara
 
W ośrodku Yellow Scarf Support wierzymy, że język to nie dodatek – to fundament skutecznej terapii. Dlatego oferujemy psychoterapię:
 
Wystarczy wypelnić prosty formularz
 
 

Podsumowanie

 
Język nie jest neutralny. Może wspierać proces terapeutyczny – albo go sabotować. Może dawać pacjentowi przestrzeń – albo zamykać go w etykiecie. Współczesna terapia uzależnień – szczególnie ta prowadzona z poszanowaniem kontekstu emigracyjnego – wymaga języka uważności, empatii i szacunku.
 
Jak pisał Lacan: „Nie ma nic bardziej realnego niż słowo, które zostaje usłyszane.”
 
Niech to, co mówimy w gabinecie – i to, co piszemy w sieci – staje się początkiem zmiany, a nie przedłużeniem cierpienia.
 

Bibliografia

  • Bakuła, A. (2024) Język terapii uzależnień. Brok
  • Freud, S. (1915) The Unconscious. Standard Edition, Vol. XIV.
  • Lacan, J. (1953) Function and Field of Speech and Language in Psychoanalysis.
  • Bollas, C. (1987) The Shadow of the Object: Psychoanalysis of the Unthought Known. London: Free Association Books.
  • Hinshelwood, R.D. (1991) A Dictionary of Kleinian Thought. London: Free Association Books.
  • Winnicott, D.W. (1971) Playing and Reality. London: Tavistock.
  • WHO (2022) International Classification of Diseases 11th Revision (ICD-11). Geneva: World Health Organization.
  • APA (2013) Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition (DSM-5). Arlington: American Psychiatric Association.


Komentarze (0)


    Pozostaw komentarz

    Pola oznaczona * są wymagane. Twój email nie będzie opublikowany ani udostępniony.

    Similar articles

    Ciągłe kłótnie w związku: kiedy to jeszcze norma, a kiedy warto iść na terapię par w UK po polsku?
    Ciągłe kłótnie w związku: kiedy to jeszcze norma, a kiedy warto iść na terapię par w UK po polsku?

    Ciągłe kłótnie w związku rzadko zaczynają się od wielkiego kryzysu. Częściej narastają po cichu: zmęczenie, stres, dzieci, pieniądze, brak bliskości i rozmowy, która kończy się kolejną awanturą albo ciszą. Sprawdź, kiedy to jeszcze zwykły konflikt, a kiedy sygnał, że terapia par w UK po polsku może realnie pomóc.

    Jak rozmawiać z osobą z uzależnieniem w UK? 7 kroków, które pomagają zamiast szkodzić
    Jak rozmawiać z osobą z uzależnieniem w UK? 7 kroków, które pomagają zamiast szkodzić

    Życie z osobą z uzależnieniem rzadko wygląda jak filmowy dramat. Częściej przypomina codzienny, cichy chaos. Raz jest lepiej, raz gorzej: obietnice poprawy przeplatają się z kolejnymi kłamstwami, poczuciem winy i lękiem o przyszłość. W głowie kłębią się pytania: „Mówić czy przemilczeć?”, „Pomagam czy tylko pogarszam sytuację?”, „Jak nie doprowadzić do awantury?"

    To nie musi wyglądać jak dno. Jak rozpoznać, że używanie substancji, hazard albo granie wymknęły się spod kontroli — i jak wygląda pierwszy krok po pomoc po polsku w UK
    To nie musi wyglądać jak dno. Jak rozpoznać, że używanie substancji, hazard albo granie wymknęły się spod kontroli — i jak wygląda pierwszy krok po pomoc po polsku w UK

    Jeśli czytając ten tekst czujesz niepokój lub ulgę typu „to o mnie / o kimś bliskim”, nie musisz mieć pewności. Wystarczy, że chcesz sprawdzić sytuację bez oceniania. Umów konsultację wstępną po polsku klikając tutaj albo napisz do nas przez Kontakt.

    Terapia par w UK po polsku: jak wygląda, kiedy pomaga i czy terapia online jest skuteczna?
    Terapia par w UK po polsku: jak wygląda, kiedy pomaga i czy terapia online jest skuteczna?

    Związek rzadko rozpada się „z dnia na dzień”. Częściej jest to powolne oddalanie: mniej rozmów, więcej napięcia; mniej ciekawości drugiej osoby, więcej domysłów; mniej bliskości, więcej funkcjonowania „na zadaniach”. W Wielkiej Brytanii dochodzą czynniki, które wiele polskich par zna aż za dobrze: praca zmianowa, zmęczenie, życie daleko od rodziny, presja finansowa, brak czasu, a czasem także nierówne tempo adaptacji do emigracji. 

    Zaburzenia psychiczne u dzieci i młodzieży: Kompletne kompendium dla polskich rodzin w UK. Statystyki, mechanizmy i strategie wsparcia
    Zaburzenia psychiczne u dzieci i młodzieży: Kompletne kompendium dla polskich rodzin w UK. Statystyki, mechanizmy i strategie wsparcia

    Jeszcze dekadę temu o zdrowiu psychicznym dzieci mówiło się w kontekście rzadkich przypadków klinicznych. Dziś, w 2026 roku, stoimy w obliczu zmiany paradygmatu. Zdrowie psychiczne stało się integralnym elementem ogólnego dobrostanu, a jego zaburzenia – najczęstszą przyczyną absencji szkolnej i trudności rozwojowych.

    Jak działa NHS w temacie zdrowia psychicznego migrantów i Polaków w UK – przewodnik krok po kroku.
    Jak działa NHS w temacie zdrowia psychicznego migrantów i Polaków w UK – przewodnik krok po kroku.

    NHS daje migrantom – w tym Polakom – realny dostęp do bezpłatnej pomocy psychologicznej i psychiatrycznej, ale bez „mapy” ten system bywa przytłaczający (UK Government 2022; UK Government 2023). Poniższy przewodnik pokazuje krok po kroku, jak z tego skorzystać, gdzie możesz się zgłosić samodzielnie, jak poprosić o wsparcie po polsku oraz czym różnią się usługi lokalne od online – z odniesieniem do badań o doświadczeniach Polaków w NHS (NHS HRA 2020; Gondek et al. 2018).

    Print From: https://osrodek.uk/pl/